Kultura logiczna jako odpowiedź na wyzwania współczesności
Projekt ma charakter badawczo-wdrożeniowy i realizowany jest przez zespół Centrum badawczo-wdrożeniowego „Critical Thinking Research Lab” (CTRL) na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Ignatianum w Krakowie. Przedmiotem badań z zakresu filozofii jest problematyka krytycznego myślenia i kultury logicznej — rozpatrywana z perspektywy logiki praktycznej (sztuki argumentacji), podmiotowych uwarunkowań krytycznego myślenia, a także z perspektywy etycznej, epistemologicznej i dydaktyczno-wychowawczej.
Punktem wyjścia jest wpływ dwóch czynników na postawy dzisiejszego społeczeństwa: pluralizmu światopoglądowego i aksjologicznego oraz narastającej kultury konsumpcyjnej, która naraża człowieka, zwłaszcza młodego, na mało krytyczne i mało refleksyjne obcowanie z kulturą masową. Młodzi ludzie coraz więcej czasu spędzają w Internecie, skąd czerpią nierzetelne informacje, przyswajają wadliwe sposoby argumentowania i rozumowania, a niekiedy treści o charakterze ideologicznym. Projekt jest próbą odpowiedzi na ten problem — poprzez badania oraz promocję teorii i praktyki argumentacji, kultury logicznej i krytycznego myślenia właśnie w tym środowisku: wśród młodzieży i w Internecie.
Zadaniem badań jest znalezienie odpowiedzi na pytanie, jak najlepiej wspierać rozwój tych kompetencji w społeczeństwie, zwłaszcza wśród młodych ludzi. Dlatego obok badań teoretycznych projekt nastawiony jest na wypracowanie możliwie najlepszych form wsparcia edukacji w zakresie krytycznego myślenia, kultury logicznej i refleksji filozoficzno-etycznej.
Projekt nawiązuje do tradycji Szkoły Lwowsko-Warszawskiej, z którą związane jest pojęcie kultury logicznej i wypracowane w niej standardy myślenia i dyskutowania. Szczególną uwagę zwracamy na moralny charakter kultury logicznej, nieobecny w pojęciu myślenia krytycznego: myślenie krytyczne uczy standardów myślenia oraz rozpoznawania błędów w argumentacji, ale nie wyrabia etosu myślenia, w którym nie wszystko jest dozwolone — kultura logiczna ten etyczny kontekst uwzględnia, a nawet go wymaga.
Cztery kierunki badań
Kliknij kafelek, aby rozwinąć opis badań.
Sztuka argumentacji dr Jakub Pruś Rozwiń opis →
Badania z zakresu sztuki argumentacji mają na celu przebadanie oraz adaptację osiągnięć polskiej logiki pragmatycznej do podnoszenia kultury logicznej we współczesnej debacie publicznej oraz edukacji.
Głównym zadaniem realizującym ten cel jest opracowanie nowego modelu debaty, która w odróżnieniu od debat konkursowych (np. oksfordzkiej) będzie zorientowana na przyrost wiedzy wśród debatujących i słuchających, a nie na zwycięstwo retoryczne którejś ze stron. W tym typie debaty obecne jest uporządkowanie dyskusji od strony logicznej tak, by ułatwić uczestnikom sformułowanie i ocenę poszczególnych argumentów. W ten sposób unika się pomieszania różnych wątków oraz obniża wpływ zdolności perswazyjnych i manipulacji na wynik debaty.
J. Pruś, Debata krakoska — pytania i odpowiedzi. Teoretyczne podstawy i miejsce wśród współczesnych formatów debat, „Res Rhetorica” (2026). pełny tekst
J. Pruś, P. Sikora, A Cracovian Debate: Cooperative Debate Format Based on the Dialectical Principle of Charity, „Topoi” (2025). pełny tekst
W wyniku prowadzonych badań zostanie opracowany plan warsztatów dla uczniów i szkoleń dla nauczycieli, zaznajamiających z zasadami debaty krakoskiej, w tym również z pryncypiami sztuki argumentacji.
Profil badacza →Uwarunkowania podmiotowe dr hab. Piotr Duchliński, prof. UIK Rozwiń opis →
Krytyczne myślenie to pewna kompetencja, której rozwój skutecznie hamują zniekształcenia poznawcze. Termin ten występuje w psychologii procesów poznawczych, a w sposób szczególny eksplorowany jest przez teoretyków i praktyków psychoterapii poznawczej. Każdy człowiek w mniejszym lub większym stopniu posługuje się takimi zniekształceniami.
Zaplanowane badania dotyczą obecności zniekształceń poznawczych w procesach krytycznego myślenia wyrażanego w aktach komunikacji interpersonalnej. W pierwszym kroku chodzi o identyfikację zniekształceń i ich wpływu na zahamowanie krytycznego myślenia, w drugim — o badanie, w jaki sposób prowadzą do trudności w przekazywaniu informacji, a w trzecim — o opracowanie planu szkoleń i warsztatów o charakterze implementacyjnym.
Rozwój kompetencji w zakresie krytycznego myślenia ma na celu eliminowanie zniekształceń poznawczych. Celem szkoleń i warsztatów jest przyswojenie przez słuchaczy podstawowych technik rozpoznawania i modyfikowania (restrukturyzacji) zniekształceń poznawczych.
Profil badacza →Etyka dr hab. Jarosław Kucharski, prof. UIK Rozwiń opis →
W badaniach podjęty zostanie temat roli krytycznego myślenia w refleksji etycznej. Argumentacja etyczna ma na celu wskazanie uzasadnienia twierdzeń etycznych, bądź też krytykę jego niewystarczalności. Badania mają zweryfikować wartość argumentów etycznych — wskazane zostanie, iż niektóre argumenty obecne w dyskusjach etycznych są raczej chwytami erystycznymi, a nie argumentami sensu stricto. Przedstawiona zostanie propozycja uznania wybranych metod krytycznego myślenia za rzetelne metody argumentacji etycznej.
Drugi kierunek badań odnosi się do roli emocji w życiu moralnym człowieka. Element emocjonalny w odniesieniu do przekonań oznacza, iż podmiot żywiący dane przekonania jest do nich przywiązany emocjonalnie i nie zawsze jest w stanie od nich abstrahować czy poddać je weryfikacji. Narzędzia krytycznego myślenia mogą okazać się pomocne w zwiększaniu wiedzy o uwarunkowaniach i uzasadnieniach poszczególnych przekonań moralnych.
Profil badacza →Epistemologia i dydaktyka dr Ewa Odoj Rozwiń opis →
Naukowe opracowania zagadnienia krytycznego myślenia bazują przede wszystkim na dorobku logiki praktycznej oraz psychologii poznawczej. W analizach tych brakuje najbardziej fundamentalnego namysłu nad poznaniem, którego dostarcza epistemologia, czyli filozoficzna teoria poznania i wiedzy. Zaplanowane badania mają na celu podjęcie tej perspektywy.
E. Odoj, Epistemologia jako teoria krytycznego myślenia. Zarys problematyki, „Roczniki Filozoficzne” (2025) 73(4): 95–117. https://doi.org/10.18290/rf25734.6
Wnioski płynące z epistemologicznych dyskusji dotyczących autorytetu epistemicznego mają zostać zebrane, rozwinięte i zaaplikowane do relacji pomiędzy młodym człowiekiem a rodzicem, nauczycielem lub wychowawcą. Badania skupią się na pytaniu, jakie epistemologiczne warunki muszą być spełnione, by być autorytetem dla młodego człowieka w kwestiach wartości, moralności i światopoglądu.
Ostatni etap badań poświęcony ma być naukowemu opracowaniu metody prowadzenia refleksji filozoficzno-etycznej w procesie dydaktyczno-wychowawczym, która wspierać będzie kompetencje uczniów z zakresu krytycznego myślenia i kultury logicznej oraz stanowić odpowiedź na narastający pluralizm kulturowy, aksjologiczny i światopoglądowy.
Profil badaczki →Od badań do praktyki edukacyjnej
Wyniki badań przekładamy na konkretne formy wsparcia edukacji: szkolenia i webinary dla nauczycieli, warsztaty i konkurs dla uczniów szkół ponadpodstawowych oraz zbiór krótkich animacji popularyzujących krytyczne myślenie i kulturę logiczną.
25 szkoleń dla nauczycieli Szkolenia Stacjonarne i zdalne szkolenia przygotowujące nauczycieli do pracy z narzędziami krytycznego myślenia i kultury logicznej. Rozwiń opis → Zobacz szkolenia
Szkolenia poświęcone są trzem tematom: metodzie podwójnego namysłu w prowadzeniu refleksji filozoficzno-etycznej, debatom krakoskim i pryncypiom sztuki argumentacji oraz zniekształceniom poznawczym i roli krytycznego myślenia w ich restrukturyzacji.
Ich celem jest zainteresowanie nauczycieli problematyką krytycznego myślenia, zachęcenie do rozwijania własnych kompetencji w tym zakresie oraz przekazanie gotowych narzędzi do pracy z uczniami.
40 warsztatów dla uczniów Warsztaty stacjonarne Zajęcia w szkołach ponadpodstawowych w różnych częściach Polski, prowadzone przez osoby tworzące Centrum. Rozwiń opis → Zobacz warsztaty
Warsztaty mają charakter aktywizujący: uczniowie pracują na konkretnych przykładach argumentów, rozpoznają błędy w rozumowaniu i uczą się prowadzić rozmowę o sprawach spornych.
Plany warsztatów powstają jako bezpośredni efekt badań prowadzonych w projekcie — w każdym z czterech kierunków badawczych opracowywany jest własny scenariusz zajęć.
20 animacji Animacje Krótkie filmy wykonane techniką whiteboard animation, dostępne bezpłatnie w otwartym dostępie. Rozwiń opis → Zobacz animacje
Animacje przekazują treści dotyczące krytycznego myślenia, kultury logicznej oraz problemów filozoficznych i etycznych w formie atrakcyjnej dla młodych ludzi. Dzięki wizualnej formie mają szansę dotrzeć do szerokiego grona odbiorców — inaczej niż materiały oparte wyłącznie na słowie pisanym.
Około połowy animacji przygotowywana jest przez osoby tworzące Centrum, druga połowa przez zaproszonych specjalistów w danej dziedzinie. Wszystkie publikowane są na kanale YouTube Centrum.
9 webinarów Webinary Otwarte, dwugodzinne spotkania online dla nauczycieli, z udziałem zaproszonych gości. Rozwiń opis → Zobacz webinary
Webinary mają zainteresować nauczycieli zagadnieniami krytycznego myślenia i kultury logicznej, zachęcić ich do rozwijania własnych kompetencji w tym zakresie oraz zainspirować do prowadzenia z uczniami refleksji filozoficzno-etycznej.
Spotkania są otwarte i bezpłatne, a ich nagrania pozostają dostępne na kanale YouTube Centrum.
- Po co debatować i dlaczego debata krakoska uratuje świat? — obejrzyj na YouTuberozmawiają: dr Jakub Pruś i dr Ewa Odoj
- Epistemologia jest teorią krytycznego myślenia! — obejrzyj na YouTuberozmawiają: dr Ewa Odoj i dr Jakub Pruś
- Co jest nie tak z teoriospiskowymi argumentami? — obejrzyj na YouTuberozmawiają: dr Jakub Pruś i dr Ewa Odoj
- Myśleć krytycznie = myśleć sceptycznie? — obejrzyj na YouTuberozmawiają: dr Jakub Pruś i dr Ewa Odoj
- Test z myślenia logicznego! Czy znasz się na fallaciach? — obejrzyj na YouTuberozmawiają: dr Jakub Pruś i dr Ewa Odoj
- Moralność — nad czym tu się zastanawiać? — obejrzyj na YouTuberozmawiają: dr hab. Jarosław Kucharski, prof. UIK i dr Ewa Odoj
- Autorytet czy guru? — obejrzyj na YouTuberozmawiają: dr hab. Jarosław Kucharski, prof. UIK i dr Ewa Odoj
- Krytyczne myślenie a zniekształcenia poznawcze — obejrzyj na YouTuberozmawiają: dr hab. Piotr Duchliński, prof. UIK i dr Ewa Odoj
- Krytyczne myślenie a emocje — obejrzyj na YouTuberozmawiają: dr hab. Piotr Duchliński, prof. UIK i dr Ewa Odoj
Dwie edycje · zasięg ogólnopolski Konkurs filozoficzno-logiczny Ogólnopolski konkurs dla uczniów szkół ponadpodstawowych — obecnie trwa II edycja. Rozwiń opis → Zobacz konkurs
Celem konkursu jest popularyzacja krytycznego myślenia, kultury logicznej i refleksji filozoficzno-etycznej wśród uczniów z całej Polski, zwłaszcza tych najbardziej zainteresowanych filozofią.
Konkurs rozgrywany jest w dwóch etapach, prace ocenia trzyosobowe jury. Dla laureatów przewidziano trzy nagrody. W pierwszej edycji wzięło udział prawie 100 uczniów.
Projekt finansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Edukacji i Nauki w ramach Programu „Nauka dla Społeczeństwa II”.
